Kalibrasyon Takibi Nasıl Yapılır? Cihaz Listesi, Periyot ve Geriye Dönük Etki

Kalibrasyon takibi, fabrikadaki her ölçüm cihazının doğru ölçtüğünün belirli aralıklarla kanıtlanması ve bu kanıtın kayıt altında tutulmasıdır. Kumpastan tork anahtarına, mastardan basınç göstergesine kadar ürünün uygunluğuna karar verilen her cihaz bu takibin içindedir. Denetimde en çabuk bulgu çıkan konulardan biridir, çünkü süresi geçmiş tek bir etiket sahada hemen göze çarpar.

ISO 9001 ve IATF 16949 ne istiyor?

ISO 9001 madde 7.1.5.2 ölçüm izlenebilirliğini düzenler. Ölçüm sonuçlarının geçerliliğine güvenmek gerekiyorsa ölçüm ekipmanı:

• belirlenen aralıklarla ya da kullanımdan önce, uluslararası veya ulusal ölçüm standartlarına izlenebilir standartlarla kalibre edilir veya doğrulanır,
• kalibrasyon durumu anlaşılacak biçimde tanımlanır,
• sonucu bozacak ayar, hasar ve bozulmaya karşı korunur.

Cihaz amacına uygun bulunmadığında kuruluş, önceki ölçüm sonuçlarının bundan etkilenip etkilenmediğini belirler ve gereken faaliyeti başlatır.

IATF 16949 bu şartı ayrıntılandırır. Madde 7.1.5.2.1’e göre kalibrasyon ve doğrulama kayıtları tüm ölçüm ekipmanı için tutulur. Buna çalışanların kendi cihazları, müşteriye ait cihazlar ve tesiste kullanılan tedarikçi cihazları da dahildir. Kalibrasyonda şartname dışı çıkan okumalar kaydedilir ve bu durumun ürüne etkisi değerlendirilir. Şüpheli ürün sevk edildiyse müşteri bilgilendirilir.

Dış laboratuvar şartı madde 7.1.5.3.2’de yer alır. Kalibrasyonu yapan dış laboratuvarın, ilgili kalibrasyonu kapsamında bulunduran ISO/IEC 17025 ya da ulusal eşdeğeri bir akreditasyonu olmalıdır. Bu mümkün değilse müşterinin laboratuvarı kabul ettiğine dair kanıt gerekir. Türkiye’de akreditasyonu TÜRKAK verir. Laboratuvar akredite olsa bile sizin cihazınızın ölçüm büyüklüğü kapsamda olmayabilir, bu yüzden akreditasyon belgesinin kapsam listesine bakmak gerekir.

Cihaz listesinde neler olmalı?

Kalibrasyon takibinin temeli eksiksiz bir cihaz listesidir. Her cihaz için şu bilgiler tutulur:

• Cihaz kodu ve adı (örneğin KLB-016, tork anahtarı 5-60 Nm)
• Türü, ölçüm aralığı ve çözünürlüğü
• Bulunduğu yer ve zimmetli olduğu kişi
• Kalibrasyon mu iç doğrulama mı yapıldığı
• Kalibrasyon periyodu, son kalibrasyon tarihi ve bir sonraki tarih
• Kabul kriteri, yani izin verilen en büyük sapma
• Sertifika numarası ve kalibrasyonu yapan laboratuvar
• Güncel durumu (kullanımda, kalibrasyonda, hurdaya ayrıldı)

Listede olmayan cihaz sahada kullanılmamalıdır. Denetçiler hatta gördükleri bir cihazın kodunu not alıp listede ve sertifikada arar. Kayıtsız bir kumpas ya da etiketi olmayan bir mastar bu aramada hemen ortaya çıkar.

Sahada etiket ve işaretleme

ISO 9001’in istediği kalibrasyon durumu tanımlaması sahada çoğunlukla cihaz üzerindeki etiketle yapılır. Etikette cihaz kodu, son kalibrasyon tarihi ve bir sonraki kalibrasyon tarihi bulunur. Etiket yapıştırılamayan küçük cihazlarda kod cihazın kutusuna ya da kılıfına yazılır ve kutu cihazdan ayrılmaz.

Kalibrasyonu uygunsuz çıkan ya da arızalanan cihaz “kullanılamaz” etiketiyle ayrılır ve ayrı bir rafta bekletilir. Yalnızca belirli bir aralıkta doğru ölçen cihaza “sınırlı kullanım” etiketi takılır ve geçerli aralık üzerine yazılır. Operatörün kendi kumpası da bu kurala bağlıdır. IATF 16949 çalışanların kendi cihazlarını da kayıt kapsamına aldığı için listede olmayan kişisel cihaz hatta kullanılmamalıdır.

Kalibrasyon periyodu nasıl belirlenir?

Standartlar sabit bir periyot vermez, aralığı kuruluşun belirlemesini ister. Karar verirken şunlara bakılır:

• Üreticinin önerisi
• Kullanım sıklığı ve ortam koşulları (toz, sıcaklık, titreşim)
• Cihazın geçmiş kalibrasyon sonuçları, yani sapmanın zamanla nasıl değiştiği
• Ölçülen karakteristiğin kritikliği

Sık kullanılan ve önceki kalibrasyonlarda sınıra yaklaşmış bir cihazın periyodu kısaltılır. Uzun süre sapma göstermeyen ve az kullanılan bir cihazın periyodu, gerekçesi kaydedilerek uzatılabilir. Periyodun neye göre belirlendiği denetimde sıkça sorulur, bu yüzden gerekçenin yazılı olması gerekir.

Kalibrasyon ile MSA aynı şey mi?

Kalibrasyon, cihazın bir referansa göre ne kadar saptığını gösterir. Ölçüm sistemleri analizi (MSA) ise cihaz, operatör, yöntem ve ortamın birlikte oluşturduğu ölçüm sisteminin ürün toleransına göre ne kadar değişkenlik taşıdığını ölçer. Kalibrasyonu geçerli bir cihaz, yanlış kullanıldığında ya da toleransa göre kaba kaldığında yine güvenilmez sonuç verebilir.

IATF 16949 madde 7.1.5.1.1, kontrol planında yer alan her muayene, ölçüm ve test ekipmanı sistemi için istatistiksel çalışma yapılmasını ister. En yaygın çalışma tekrarlanabilirlik ve yeniden üretilebilirlik (GRR) analizidir. AIAG MSA el kitabına göre GRR değeri yüzde 10’un altındaysa ölçüm sistemi kabul edilir. Yüzde 10 ile 30 arasındaysa uygulamanın önemine ve maliyetine göre kabul edilebilir. Yüzde 30’un üzerindeyse kabul edilmez.

Kalibrasyon sonucu uygunsuz çıkarsa ne yapılır?

Kalibrasyon takibinin en çok atlanan kısmı budur. Sertifika gelir ve sapma sınırın dışındadır. Cihaz ayarlanıp kullanıma dönerse yeni ölçümler doğru olur ama önceki ölçümlerin durumu belirsiz kalır.

Yapılacaklar sırasıyla şunlardır:

1. Cihaz kullanımdan çekilir ve etiketlenir.
2. Sapmanın büyüklüğü ve yönü, ölçülen ürünlerin toleransıyla karşılaştırılır.
3. Son geçerli kalibrasyondan bu yana cihazla hangi ürünlerin ve hangi partilerin ölçüldüğü bulunur.
4. Sapma, kabul edilen ürünlerin aslında tolerans dışında olabileceğini gösteriyorsa şüpheli partiler ayrılır ve gerekirse yeniden ölçülür.
5. Şüpheli ürün müşteriye gittiyse müşteri bilgilendirilir.
6. Değerlendirme ve sonucu kayda geçer, gerekiyorsa DÖF açılır.

Üçüncü adım, ölçüm kayıtları cihaz koduyla tutuluyorsa kolaydır. Ölçüm kayıtlarında cihaz kodu yoksa hangi partilerin etkilendiğini bulmak zorlaşır ve değerlendirme tahmine kalır.

Takvim hatırlatmasıyla takip neden yetmez?

Birçok fabrikada kalibrasyon tarihleri bir Excel listesinde ya da takvim hatırlatmasında durur. Hatırlatma gelir ama cihaz sahada kullanılmaya devam eder, çünkü hatırlatma cihazın kullanımını durdurmaz. Sertifikalar bir klasörde, ölçüm kayıtları başka bir yerdedir. Uygunsuz sonuç geldiğinde geriye dönük etki analizini başlatmak, sorumlusunu atamak ve sonucunu takip etmek kişinin hafızasına kalır.

Kalibrasyon soruları iç tetkiklerde de sık sorulur. Denetim programının kurulması için IATF 16949 iç tetkik planı yazısına bakabilirsiniz.

RedQ’da kalibrasyon takibi

RedQ’da kalibrasyon ve ölçüm ekipmanı Saha bölümünde tutulur. Kalibrasyon tarihi yaklaşan cihaz için 30 gün önceden uyarı verilir. Süresi geçen cihaz kullanıma kilitlenir. Uygunsuz kalibrasyon sonucunda o cihazla ölçülen ürünler için geriye dönük etki analizi görevi açılır.

Liste süresi geçen, yaklaşan ve kayıtsız cihazlara göre süzülür ve cihazlar için QR etiketi hazırlanır. Mevcut cihaz listeniz Excel’den toplu aktarılır. Kalibrasyon durumu, yönetimin gözden geçirmesine kayıtlardan girdi olarak gelir.

Kendi cihaz listenizle nasıl çalıştığını görmek için canlı demo isteyebilirsiniz. Redline Quality MSA ve ölçüm sistemi eğitimleri de verir. Bugünkü durumunuz için ücretsiz ön analiz talebi bırakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kalibrasyon periyodu ne kadar olmalı?

Standartlar sabit bir periyot vermez, periyodu kuruluş belirler. Üretici önerisi, kullanım sıklığı, ortam koşulları ve cihazın geçmiş kalibrasyon sonuçları dikkate alınır ve gerekçe kaydedilir.

Kalibrasyon ile doğrulama arasındaki fark nedir?

Kalibrasyon, cihazın gösterdiği değerin izlenebilir bir referansla karşılaştırılması ve sapmanın belirlenmesidir. Doğrulama ise cihazın belirlenen şartı karşıladığının teyididir. Ayar, sapma bulunduğunda cihazın düzeltilmesidir ve ayrı bir iştir.

Kalibrasyonu geçmiş cihazla ölçüm yapılırsa ne olur?

Bu ölçümlerin geçerliliği kanıtlanamaz ve denetimde uygunsuzluk olarak yazılabilir. Cihaz kullanımdan çekilip kalibre edilir, o dönemde ölçülen ürünler için geriye dönük etki değerlendirmesi yapılır.